Modernistyczne centrum Gdyni trafiło na listę UNESCO. Co to zmienia

W koreańskim Busan zapadła decyzja, na którą w Gdyni czekano od lat. Modernistyczne Śródmieście uznano za dobro o wyjątkowej uniwersalnej wartości, a jego układ urbanistyczny dołączył do najcenniejszych miejsc na świecie. Za tym prestiżowym wpisem stoją nie tylko charakterystyczne kamienice, lecz także więź miasta z portem, morzem i historią odrodzonej Polski. Teraz rozpoczyna się etap, w którym światowe wyróżnienie trzeba przełożyć na dalszą ochronę i rozsądne zarządzanie centrum.

• Busan potwierdził wyjątkową wartość modernistycznego Śródmieścia
• Ponad dwie dekady przygotowań doprowadziły Gdynię do UNESCO
• UNESCO zwiększy rozpoznawalność, lecz nie zmieni codziennych zasad ochrony

Busan potwierdził wyjątkową wartość modernistycznego Śródmieścia

Komitet Światowego Dziedzictwa UNESCO podczas obrad w Busan uznał, że Modernistyczne Centrum Gdyni spełnia warunek wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa. Eksperci ocenili nie tylko pojedyncze budynki, ale cały zespół urbanistyczny – jego układ ulic, kwartałów i placów, jakość zabudowy oraz zachowane funkcje.

O wyjątkowości gdyńskiego obszaru zdecydowały między innymi:

• zwarta i starannie zaplanowana zabudowa śródmiejska,
• harmonijne powiązanie centrum z portem i Morzem Bałtyckim,
• modernistyczne kamienice o spójnych formach,
• dobrze zachowany układ przestrzenny,
• autentyczność historycznych budynków i ich funkcji.

Wpis oparto na kryterium IV, stosowanym wobec miejsc, które pokazują ważny etap w historii ludzkości. W przypadku Gdyni chodzi o przykład nowoczesnego miasta portowego XX wieku, zaprojektowanego niemal od podstaw w latach 1926–1939.

Gdyńskie Śródmieście porównywano z innymi zespołami nowoczesnej architektury i urbanistyki, między innymi z Bauhausem, osiedlami Berlina, Kownem, Lublaną, Tel Awiwem, Brasilią, Chandigarhem i Asmarą. Ocena ekspertów potwierdziła, że Gdynia reprezentuje odrębny model – związany z portem, morzem i szybkim rozwojem miasta budowanego w okresie międzywojennym.

To dzień, który zapisze się w historii Gdyni. Wielki powód do dumy i jednocześnie zobowiązanie do dalszej troski o to wyjątkowe miejsce dla przyszłych pokoleń – mówi Aleksandra Kosiorek, prezydent Gdyni.

Ważną częścią tego dziedzictwa pozostaje główna oś prowadząca w stronę morza – Molo Południowe, Skwer Kościuszki i ulica 10 Lutego. W centrum zachowały się także oryginalne ulice, place, kwartały oraz liczna zabudowa z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Gdynia uniknęła poważnych zniszczeń podczas II wojny światowej, dlatego wiele budynków nadal pełni historyczne funkcje, a część nazw i układu przestrzennego pozostała niezmieniona.

To pierwszy polski wpis na listę UNESCO obejmujący modernistyczną architekturę całego zespołu urbanistycznego. Wśród 17 polskich miejsc znajdujących się na liście są między innymi Stare Miasto w Krakowie, kopalnia soli w Wieliczce i zamek krzyżacki w Malborku.

Ponad dwie dekady przygotowań doprowadziły Gdynię do UNESCO

Droga do wpisu trwała ponad 20 lat. W tym czasie zwiększano ochronę konserwatorską, prowadzono badania naukowe i rozwijano współpracę z mieszkańcami oraz instytucjami zajmującymi się dziedzictwem.

Najważniejsze etapy starań obejmowały:

• 2007 rok – wpisanie układu urbanistycznego Śródmieścia do rejestru zabytków województwa pomorskiego,
• 2007 rok – pierwszą edycję międzynarodowej konferencji „Modernizm w Europie – modernizm w Gdyni”,
• 2012 rok – powołanie Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków w Gdyni,
• 2015 rok – uznanie Śródmieścia za Pomnik Historii,
• 2019 rok – zgłoszenie gdyńskiej kandydatury na Listę Informacyjną UNESCO,
• luty 2023 roku – przekazanie pełnej dokumentacji nominacyjnej do Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO,
• czerwiec 2025 roku – ocenę ICOMOS-u potwierdzającą wyjątkową wartość obszaru i wskazującą kwestie wymagające doprecyzowania,
• lata 2025–2026 – uzupełnianie dokumentacji, konsultacje eksperckie i działania dyplomatyczne,
• lipiec 2026 roku – konsultacje w Paryżu oraz spotkanie z przedstawicielami korpusu dyplomatycznego państw członkowskich Komitetu Światowego Dziedzictwa.

W przygotowanie nominacji zaangażowali się między innymi pracownicy Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków i Referatu Współpracy z Zagranicą. Gdynię wspierały także Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Spraw Zagranicznych, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Stałe Przedstawicielstwo RP przy UNESCO i władze województwa pomorskiego.

To sukces wielu środowisk i dowód na to, że konsekwentna współpraca, dialog z ekspertami oraz odpowiedzialne zarządzanie dziedzictwem przynoszą efekty – mówi Oktawia Gorzeńska, wiceprezydentka Gdyni.

Za wnioskiem stał także Plan Zarządzania, czyli dokument określający zasady ochrony, monitorowania i rozwoju historycznego centrum. Dokument był wieloetapowo oceniany przez ICOMOS – Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych.

Powiązany artykuł

Gdynia na ostatniej prostej do UNESCO. Senat daje mocny sygnał

UNESCO zwiększy rozpoznawalność, lecz nie zmieni codziennych zasad ochrony

Wpis może wzmocnić turystyczną markę Gdyni i przyciągnąć osoby zainteresowane architekturą modernistyczną. Większa liczba odwiedzających może przełożyć się na rozwój usług, gastronomii, handlu i transportu. Status UNESCO może również pomóc w staraniach o zewnętrzne środki na ochronę zabytków.

Dla właścicieli budynków w Śródmieściu nie oznacza to jednak nagłej rewolucji. Obszar jest objęty szczególną ochroną już od 2007 roku, a zasady dotyczące wielu inwestycji wynikają również z miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Działa także miejski program dotacji do prac konserwatorskich, obejmujący między innymi remonty elewacji, dachów i detali architektonicznych.

Najważniejsza zmiana dotyczyć będzie nowych inwestycji. Każda z nich będzie wymagała oceny wpływu na obszar objęty ochroną UNESCO. Dla mieszkańców oznacza to przede wszystkim większą wagę analiz dotyczących wysokości, skali, formy i usytuowania nowych obiektów – zwłaszcza w sąsiedztwie historycznej zabudowy.

Do lepszego poznania modernistycznego centrum służą już między innymi Gdyński Szlak Modernizmu, spacery z przewodnikami, wystawy, foto-spacery i konkursy fotograficzne. Wpis na listę UNESCO wzmacnia znaczenie tych działań, ponieważ ochronie podlega nie tylko pojedyncza kamienica, ale cały układ przestrzenny związany z historią portowego miasta.

Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO powstała na mocy konwencji z 1972 roku. Jej celem jest ochrona najcenniejszych dóbr kultury i natury dla przyszłych pokoleń. Polska ratyfikowała konwencję w 1976 roku, a o nowych wpisach decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa złożony z przedstawicieli 21 państw.

na podstawie: UM Gdynia.