Eseje, które ruszają w świat - pięć nominacji do Nagrody Literackiej Gdynia

Od Gotlandii po Berlin, od prywatnych willi po literackie duchy - tegoroczne nominacje esejowe prowadzą czytelników w bardzo różne strony. W 21. Nagrodzie Literackiej Gdynia znalazły się książki o przyrodzie, narkotykach, architekturze, pamięci i najważniejszych obsesjach literatury. 📚

• Nagroda Literacka Gdynia pokazuje, jak szeroki może być esej
• Prywatne wnętrza i wielkie idee spotykają się w książkach nominowanych
• Kamil Piwowarski splata pamięć, ojca i literackie obsesje

Nagroda Literacka Gdynia pokazuje, jak szeroki może być esej

W tej kategorii nie ma jednego przepisu na dobrą książkę. Esej może być zapisem spotkania z wyspą, filozoficzną analizą nowoczesności, opowieścią o przestrzeni, krytycznoliteracką wędrówką albo tekstem balansującym między fikcją i autobiografią.

Szymon Drobniak w książce Gęsi odpoczywają na Gotlandii zabiera czytelników na bałtycką wyspę położoną między Szwecją a Kurlandią. Autor, biolog ewolucyjny, ornitolog, poeta i tłumacz, patrzy na Gotlandię jednocześnie jak badacz i ktoś, kto zdążył się w tym miejscu zakochać. W tle pojawia się także zagrożenie dla unikalnych siedlisk, związane z wojskowymi manewrami.

To napisana z miłością do skrawka bałtyckiej ziemi opowieść ornitologa, botanika i poety w jednej osobie - poemat prozą o Wyspie Szczęśliwej, dziś zagrożonej jednak widmem niszczenia unikalnych siedlisk przez wojskowe manewry.

Dla Drobniaka to pierwsza nominacja do gdyńskiej nagrody. Także po raz pierwszy wśród nominowanych znalazł się filozof i tłumacz Michał Herer. Jego Nowoczesność na haju prowadzi przez Paryż połowy XIX wieku, Berlin czasów Republiki Weimarskiej i nazistowskich Niemiec oraz Stany Zjednoczone lat 60. Książka przygląda się temu, jak substancje psychoaktywne potrafiły być narzędziem buntu, ale też sposobem podtrzymywania społecznego porządku.

Prywatne wnętrza i wielkie idee spotykają się w książkach nominowanych

Maja Mozga-Górecka w debiutanckim Figlarnie bierze na warsztat architekturę prywatności. Interesują ją pałacyki, dwory i wille - przestrzenie budowane po to, by oddzielić życie prywatne od wspólnoty. Esej pyta o konsekwencje tego zwrotu: jak zmiana sposobu projektowania domów wpłynęła na nasze codzienne doświadczenie świata i relacje z innymi.

Autorka jest dziennikarką specjalizującą się w architekturze i wzornictwie. Jej nominacja do Nagrody Literackiej Gdynia jest pierwszą w karierze.

Piotr Paziński po raz trzeci wraca do grona nominowanych. Obstalunki to zbiór esejów krytycznoliterackich poświęconych między innymi Borgesowi, Walserowi, Rothowi, Sebaldowi, Bernhardowi i Lemowi. Teksty powstawały przez 15 lat, od 2009 do 2024 roku, i układają się w opowieść nie tylko o konkretnych pisarzach, lecz także o duchach, sobowtórach oraz literaturze mierzącej się z katastrofą.

Paziński jest pisarzem, tłumaczem i redaktorem. W jego dorobku znajdują się między innymi Labirynt i drzewo, Dublin z Ulissesem i Rzeczywistość poprzecierana. Zajmował się także przekładem prozy Sz. J. Agnona, układał antologię Opowieści niesamowite z języka polskiego, a poza pracą literacką bywa wykładowcą, zecerem i fotografem. 🔍

Kamil Piwowarski splata pamięć, ojca i literackie obsesje

Najbardziej formalnie nieoczywistą propozycją w zestawieniu może być Droga w górę i droga w dół Kamila Piwowarskiego. Książka wymyka się prostemu przypisaniu do jednego gatunku: znajduje się gdzieś pomiędzy powieścią, esejem i fikcyjną autobiografią.

Jej osią jest poszukiwanie ojca przez syna oraz próba odtworzenia jego śladów w zapiskach. Pamięć nie zachowuje się tu jak uporządkowane archiwum. Jest pełna pętli, cudzych słów, cytatów, parafraz i literackich powrotów. Jak oceniła Kapituła:

To książka osobna, rozpięta między powieścią, esejem i fikcyjną autobiografią, która czyni właściwym tematem pamięć: zawodną, zapętloną, przesiąkniętą cudzym językiem i literackimi obsesjami.

Piwowarski pracuje jako redaktor Państwowego Instytutu Wydawniczego, gdzie przygotował do publikacji około 300 tytułów. Prowadzi serie Proza Światowa, Opowieści Niesamowite i domy(ze)słów, a od 2012 roku jest korektorem „Literatury na Świecie”. To jego pierwsza nominacja do Nagrody Literackiej Gdynia.

Pięć książek, pięć odmiennych dróg i jeden wspólny punkt: przekonanie, że esej nie musi stać w miejscu. Może ruszyć w teren, wejść do prywatnego domu, zanurzyć się w historii używek albo rozmontować pamięć kawałek po kawałku. 🌿

na podstawie: Biblioteka Gdynia.